Sabit retainer teli çıkarsa ne yapılmalı?

Yazar: Doç. Dr. Halise Aydemir, Ortodonti Uzmanı.

Sabit retainer teli dişten ayrılır, gevşer veya kırılırsa ortodontistinize haber verin. Teli kendiniz yapıştırmaya, bükmeye ya da çekerek çıkarmaya çalışmayın. Ağrı olmaması, telin görevini eksiksiz sürdürdüğünü göstermez. Görüşmede hangi parçanın ayrıldığını ve dişlerde fark ettiğiniz değişikliği anlatın; kontrolün ne zaman yapılacağına hekim karar versin. Buradaki konu, dişlerin arkasına yapıştırılan sabit pekiştirme telidir.

Sabit retainerın çıktığını nasıl fark edebilirsiniz?

Sabit retainer, ön dişlerin iç yüzeylerine yapıştırılan ince bir pekiştirme telidir. Yapıştırıcı bir dişten ayrılabilir; telin kendisi de kırılabilir. Dilinizle yeni bir çıkıntı hissetmeniz, bir ucun hareket etmesi veya daha önce bulunmayan bir aralık fark etmeniz görüşmede anlatılacak değişikliklerdir. Bunlar telin tamamının çıktığı anlamına gelmeyebilir.

British Orthodontic Society'nin retainer açıklaması, sabit tel gevşediğinde hekimden görüş alınmasını önerir. Yalnız ağrı olup olmadığına bakarak bekleme kararı vermeyin. Telin hâlâ birkaç dişe tutunuyor olması da bütün yapışma noktalarının sağlam olduğunu göstermez.

Kontrol etmek için teli parmakla çekmeyin veya dilinizle sürekli itmeyin. Zaten fark ettiğiniz görünümü şu şekilde tarif edebilirsiniz:

Bu ayrımlar evde onarım kararı vermek için değildir. Telin bütün hâlde görünmesiyle yapışma noktalarının sağlamlığı aynı bilgi değildir. Çıkarılabilir plağın çatlamasıyla ilgili daha genel açıklamalar retainer kırılması rehberinde bulunur; burada sabit telin bağlantı sorununa odaklanıyoruz.

Tel ağızdayken bir bağlantının ayrılması neden önemlidir?

Sabit retainerın işlevini anlamak için telin kendisi ile dişe bağlandığı noktaları ayrı düşünmek gerekir. Tel kesintisiz görünebilir fakat bir dişle bağlantısı değişmiş olabilir. Bu nedenle yalnız telin ağızda bulunmasına bakarak pekiştirmenin bütün dişlerde aynı şekilde sürdüğü sonucuna varılmaz. Yeni bir aralık ya da dönüklük fark etmek de yalnız kozmetik bir gözlem olarak geçiştirilmemeli, kontrolü yapan hekime anlatılmalıdır.

Her bağlantı sorunu dişlerin belirgin biçimde kaymış olduğu anlamına gelmez. Öte yandan görünür bir değişiklik olmaması da telin sağlam kaldığını kanıtlamaz. Birinci bilgi cihazın durumu, ikinci bilgi diş konumuyla ilgilidir; muayenede birlikte değerlendirilir. Bu ayrım, “dişlerim hâlâ düzgün, tel sorununu sonra söylerim” düşüncesinin neden yeterli bir kontrol yöntemi olmadığını açıklar.

Varsayımsal olarak bir hasta yalnız bir dişin arkasında pürüz hissetmiş, diğeri telin bir ucunun tamamen serbest kaldığını görmüş olabilir. İkisi de değişikliğin yerini ve ne zamandır bulunduğunu bildirebilir; ancak pürüzü kontrol etmek için teli sürekli yoklamak veya serbest ucu çekmek gerekmez. Kesin arıza türünü evde adlandırmak yerine gözlemi anlatmak daha güvenlidir. Muayenede telin bağlantıları, dişlerin mevcut konumları ve gerekiyorsa çıkarılabilir retainerla ilişkisi kontrol edilir.

Tel gevşeyince ne yapmalı, nelerden kaçınmalı?

İlk iş, ortodontistinize sorunu bildirerek kontrol ihtiyacını öğrenmektir. Bir sonraki rutin randevuya kadar beklemenin uygun olup olmadığını kendiniz belirlemeyin. NHS'nin diş teli rehberi, kırılan ortodontik düzeneklerde hekimle iletişimi önerir. Görünüm hafif olsa bile sorunu tarif edin.

Ev tipi yapıştırıcı, pense veya tırnak makasıyla onarım denemeyin. Sabit teli çıkarmak ya da yeniden şekillendirmek evde bakım işlemi değildir. Tamamen ayrılıp ağızdan çıkmış bir parça varsa saklayıp hekime gösterebilirsiniz; yerine yerleştirmeye çalışmayın. Ağza bağlı parçayı koparmak için uğraşmayın.

Size ayrıca çıkarılabilir retainer verilmişse, teldeki sorun nedeniyle bu plağın saatlerini kendi kararınızla değiştirmeyin. Plağın mevcut talimata göre kullanımı ve telin onarılana kadar nasıl izleneceği hakkında hekiminizden açıklama isteyin. Amerikan Ortodontistler Birliği, oturmayan veya ağrı veren retainerın zorlanmamasını önerir; böyle bir durum varsa bunu ayrıca belirtin. Sabit tel ile çıkarılabilir plağın birlikte verilmiş olması, birinin diğerinin görevini her durumda üstleneceği anlamına gelmez.

Batma, tamamen ayrılma ve acil yaralanma nasıl ayrılır?

Dile batan bir uç, profesyonel kontrol gerektiren ortodontik bir aksaklık olabilir. Daha önce gösterilmişse batan noktayı ortodontik mumla geçici olarak örtmek rahatlatabilir; bu, telin yerine sabitlendiği anlamına gelmez. Rahatlama sonrasında da kliniğe bilgi verilmeli ve kontrol planı öğrenilmelidir. Mum kullanabilmek için bağlı teli zorla başka konuma getirmeyin veya keskin parçayı kendiniz kesmeyin.

Tel bütünüyle ayrılmış ve ağızdan çıkmışsa parça saklanabilir. Ancak ağzın içinde hâlâ dişlere tutunan bir bölümü koparmaya çalışmak aynı durum değildir. “Bir kısmı çıktıysa hepsini çıkarayım” düşüncesiyle müdahale edilmez. Çıkarılabilir retainerınız da varsa sabit teldeki arızayı onunla kendi kararınızla telafi etmeye çalışmayın; mevcut uyumu ve kullanım talimatı ayrıca değerlendirilmelidir.

AAO’nun acil durum açıklaması, solunum veya yutma güçlüğünü, kontrol edilemeyen ciddi kanamayı ve büyük yüz-çene travmasını rutin aparey sorunlarından ayırır. Bu belirtilerde yalnız ortodonti mesajına yanıt beklenmez; acil sağlık yardımı alınır. Darbe sonrası diş kırığı veya belirgin yer değiştirme varsa diş hekimi değerlendirmesi de gerekir. Böyle bir olayda önce yaralanmanın değerlendirilmesi, ardından pekiştirme telinin onarılması gündeme gelebilir. Telin görünümü bütün travmanın ağırlığını anlatmaz; olayın nasıl olduğunu ve diğer belirtileri de paylaşın.

Ortodontiste hangi bilgileri vermeli ve sonrasında neyi takip etmeli?

Telefon görüşmesi veya mesaj için uzun bir açıklama hazırlamanız gerekmez. Şu bilgileri bir araya getirin:

• Telin üstte mi altta mı olduğu ve farklılık hissettiğiniz bölge.
• Sorunu ilk fark ettiğiniz zaman; öncesinde darbe veya sert bir şey ısırma olup olmadığı.
• Batma, ağrı, yara veya dişlerin konumunda fark ettiğiniz değişiklik.
• Ayrıca kullandığınız çıkarılabilir retainerın bulunup bulunmadığı ve oturuşu.

Örneğin, “Alt ön dişlerimin arkasındaki telin bir noktası hareket ediyor. Dün fark ettim; dilime batıyor ve mevcut plağımın oturuşundan emin değilim” şeklindeki bir mesaj, gözlemi aktarır. Bu örnek tanı koymaz; fotoğraf istenmesi de muayeneyi gereksiz kılmaz.

Görüşmeden sonra kontrol zamanını, o zamana kadar cihazlarla ilgili talimatı ve daha erken haber vermeniz gereken değişiklikleri netleştirin. Onarımın ardından da yeni bir gevşeme veya konum değişikliğini bildirin. Pekiştirmenin neden devam ettiğini retainer ve tedavi sonrası takip rehberinde okuyabilirsiniz. Tamir yapılması, sonraki kontrollerin kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez.

Tel onarıldığında sorun tamamen bitmiş sayılır mı?

Onarımın tamamlanması, o günkü bağlantı sorununun ele alındığını gösterir; uzun dönem pekiştirme ve bakım sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kontrolde yalnız yapıştırıcı veya tel değil, diş konumlarında bir değişiklik olup olmadığı da değerlendirilebilir. Bağlantının yenilenmesi, varsa oluşmuş bir dizilim değişikliğinin aynı işlemle kendiliğinden düzeltildiği anlamına gelmez. Hangi hedefin karşılandığını ve başka takip gerekip gerekmediğini sorun.

Varsayımsal olarak telindeki bir nokta yeniden bağlanan hastanın çıkarılabilir retainerı da bulunuyor olabilir. Hasta, onarım sonrası bu plağın önceki gibi oturup oturmadığından emin değilse bunu görüşmede göstermelidir. Sabit telin onarılmış olması nedeniyle diğer cihazla ilgili tereddüdü göz ardı etmek veya kullanım saatlerini değiştirmek doğru bir çıkarım değildir. İki cihazın birlikte verilme nedeni ve devam düzeni kişisel plana göre açıklanır.

Evde takip, telin sağlamlığını her gün çekerek test etmek değildir. Yeni pürüz, batma, ayrılma veya diş konumunda fark ettiğiniz değişikliği bildirmek; tel çevresini gösterilen yöntemle temizlemek ve planlanan kontrolleri sürdürmek daha anlamlıdır. Bir bölgeyi temizlerken sürekli takılma oluyorsa uygun araç veya tekniğin yeniden gösterilmesini isteyin. Böylece telin onarımı, bakım ve pekiştirme birbirinden kopuk işlemler olarak görülmez. Görüşmenin sonunda size düşen adımların anlaşılır olması, yalnız “tamir edildi” bilgisinden daha kullanışlı bir sonuçtur.